نقاشی ها حرف می زنند! (قسمت اول)

نقاشی وسیله ­ی مفیدی برای بیان زندگی عاطفی کودک است که به او فرصت می­دهد تا از طریق نقاشی­ های آزاد و دلخواه، حالت روانی و احساس­ های آنی و همچنین تحریکات ریشه ­دار و ژرف خود را بیان نماید. نقاشی نسبت به سایر روش­ های بررسی درون کودکان دارای دو امتیاز روش ­شناختی است. یکی این­که امکان نظارت از فاصله­ ی دور و بدین ترتیب پرهیز از دخالت مستقیم و غیرمستقیم بزرگسالان در نقاشی کودکان را فراهم می­سازد و دیگری این­که امکان مقایسه­ ی نقاشی­ های مختلف که در زمان­ های متفاوت کشیده شده ­اند را می­دهد.

کودک به کمک نقاشی، کشمکش­ ها و دلهره ­های درونی خود را آشکار می­کند. بدین طریق از اثر آن­ها می ­کاهد. هنگامی که کودک به وسیله­ ی نقاشی و تصویر اظهارنظر می­کند، آثار بسیاری از شخصیت خود را آشکار می­سازد. در این میان آن­چه برای او مهم است بیرون ریختن تجربه­ های اندوخته شده­ ی او می­باشد. ظهور ناخودآگاه فرد در نقاشی با نمادهای مختلفی انجام می­گیرد که در پرتو دانستنی­ های روان­شناختی و روان­کاوی قابل تعبیرند. در این قسمت به بررسی برون­ افکنی از طریق خط، فضا و رنگ خواهیم پرداخت.

خط

به طورکلی، قدرت و شدت خط، نشان دهنده­ ی نیروی عاطفی موجود در حین انجام کار است. خطوطی که با نیروی زیاد و پررنگ شروع می­شوند و به صورت کاملاً بی­رنگ به پایان می­رسند نشان­ دهنده­ ی کمبود جوش و خروش و ناتوانی نقاش آن برای به پایان رساندن فعالیت در دست انجام است. همچنین نشان­ دهنده­ ی آن نیروی درونی است که نتوانسته محل مناسبی برای اظهار وجود پیدا کند. کودکان خودرأی که همیشه می ­خواهند اظهار وجود کنند، در عین حال اغلب بیش از دیگران زیر فشار قرار دارند، اشکالی با خطوط پراکنده ترسیم می­کنند. البته این خصوصیات ممکن است به عوامل رشدی کودک بیش از عوامل شخصیتی او بستگی داشته­ باشند.

فضا

به کارگیری فضا نشان­ دهنده­ ی ارتباط و طریقه­ ی واکنش کودک با محیط اطراف اوست. به طور کلی کودکانی که رسم و نقاشی آن­ها با تناسب بر روی کاغذ آورده شده ­است، کودکان آرامی هستند. پژوهشگران مختلفی موضع و محلی را که نقاش در جای جای کاغذ کشیده است، بررسی و تفسیر کرده­ اند. کودکان خجالتی و کم­رو در گوشه­ ی کاغذ یا در قسمت محدودی از فضای کاغذ یا بر روی کاغذ کوچکی نقاشی می­کنند؛ زیرا در مقابل سطح کاغذهای بزرگ خود را گم می­کنند و این نیز نشان دهنده­ ی نداشتن اعتماد و اطمینان به خود است. کودکانی که در نقاشی­ های خود این حالت را نشان می­دهند احتیاج به تشویق و دلگرمی بسیار دارند.

از نظر کاندینسکی، «بالا» مبین تصورات آرامش ­دهنده و احساس آرامش و آزادی است. فضای بالا منطقه­ ی گسترش تخیلات، منطقه ­ی رؤیاپردازان و ایده آلیست­ هاست. «پایین» نشانه­ ی فشار و سنگینی است. منطقه پایین کاغذ منطقه انتخابی افراد خسته، عصبی و افسرده است. در واقع کودکانی که تمایل به کشیدن نقاشی در پایین صفحه دارند، به طورکلی دارای خصایصی پابرجایند و کم­تر شیفته­ ی چیزی می­شوند. کودکی که زیاد به طرف چپ کاغذ متمایل شود (البته اگر چپ دست نباشد) نشان­ دهنده ­ی غم و اندوه و گوشه­ گیر بودن و بی ­اعتمادی نسبت به خود است. منطقه­ ی چپ کاغذ عبارتست از گذشته و مخصوص کودکانی است که به دوران کودکی خود رجعت می­نمایند. درحالی­که منطقه­ ی راست مربوط به آینده است. سرانجام، کودکانی که نقاشی ­هایشان کاملاً در مرکز کاغذ قرار می­گیرد، به طور کلی بر خود و احساسات­شان توجه و تمرکز زیادی دارند.

توصیه می­شود در زمان تفسیر فضاها باید بسیار محتاط بود. گاهی تعبیر واقعی را زمانی می­توان از فضا استنباط کرد که با سایر عناصر آن مطابقت نماید. از سوی دیگر همواره باید به یاد داشت که فضاهای خالی و سفید که هیچ­گونه خطی در آن کشیده نشده ­است، واقعاً به­ عنوان فضای خالی که درباره­ی آن چیزی نمی­توان گفت نخواهدبود. این فضاها عبارتند از مناطق ممنوعه که خود باید مورد تفسیر قرار گیرد.

رنگ

انتخاب رنگ از نظر روانشناسی مفاهیم خاصی دارد ولی باید عامل سن کودک و مهم­ تر از آن مسائل فرهنگی و اجتماعی هر جامعه ­ای را نیز درنظر گرفت. به طور کلی کودکان در سنین 3 تا 6 سالگی، بیش­تر تحت تأثیر فشارهای درونی هستند بنابراین علاقه­ ی بسیار زیاد آن­ها به رنگ سبب تقدم انتخاب رنگ بر شکل ظاهری شی می­شود. در این سن کودکان بیش­تر رنگ­های گرم را ترجیح می­دهند ولی به تدریج که سن بالا می­رود و در ضمن آموزش­های مدرسه ­ای در راه تکامل شناخت و منطق، تمایل­شان به سمت رنگ­های سرد کشیده می­شود. لذا در کودکستان بیش­تر کودکان ترجیح می­دهند که از رنگ­های گرم و تند استفاده کنند و فقط کودکانی که در خانه بر آن­ها نظارت شدید می­شود رنگ­های سرد را انتخاب می­کنند. همچنین در نقاشی کودکان با سنین کم­تر بین شی و رنگ آن تناسبی وجود ندارد. این اختلاف رنگ ناشی از طریقی است که کودک اشیا و رنگ آن­ها را برداشت می­کند. برای مثال ممکن است رنگ نارنجی برای او نشان ­دهنده ­ی تحرک و شادی باشد بنابراین اگر او بخواهد چیزی را نشان دهد که برایش انعکاس عاطفی دارد، آن را به رنگ نارنجی می­کند. کودک در حین بزرگ شدن به تدریج ارتباط میان اشیا و رنگ حقیقی آن­ها را درک می­کند ولی در آغاز این موضوع فقط در مورد چیزهایی است که برایش ارزش عاطفی دارند. به همین دلیل اگر مادرش موهای بور داشته باشد، هر زنی را که نقاشی کند موهایش را به رنگ بور می­کشد زیرا این رنگ برایش انباشتی از نیروهای عاطفی است.

همچنین فقدان رنگ در تمام یا قسمتی از نقاشی کودک نشانگر خلأ عاطفی و گاه دلیل بر گرایش­های ضداجتماعی اوست. تجربه ­های فراوان نشان داده­ است که کودکان سازگار، در نقاشی­ هایشان به طور متوسط از پنج رنگ مختلف استفاده می­کنند، در حالی که کودکان گوشه ­گیر یا آن­ها که ارتباط با دنیای خارج را دوست ندارند از یک یا دو رنگ بیش­تر استفاده نمی­کنند.

نقاشی کودکان منزوی و یا درخودمانده

کودک درخودمانده کودکی است که موفق به برقراری ارتباط با دیگران نمی­شود. چنین کودکی علاقه­ ای به آدم­ها و حوادثی که در اطرافش می­گذرد ندارد و در دنیای خودش، آن­جا که هیچ­کس نمی­تواند به هیچ شکلی، چه با گول زدنی، چه با محروم کردن، چه با اذیت و آزار بدان دسترسی پیدا کند غرق می­شوند. کودکان عادی، خیلی ساده می­توانند در دنیای پرشکوه و سحرآمیز تخیلات خود فرو روند و به سادگی هم از آن خارج شوند. برعکس، کودکان درخودمانده نمی­توانند از دنیای تخیلات خود به آسانی خارج شوند و به دنیای عادی خود بازگردند.

در نقاشی­های این نوع کودکان، وقتی تصویر انسان نشان داده می­شود همیشه در اندازه ­های کوچک است و جزئیات اندام­ها و صورت به ندرت نشان داده می­شود. مثلاً اگر برای آدمک­ها چشم گذاشته باشد، چشمی است متفکر با نگاهی به دوردست­ها یا کاملاً خالی از نگاه. بنابراین کودک در خود فرو رفته، مردم و دنیای آن­ها را از نظر دور می­دارد و با استفاده از نمادها، توهمات دنیای درونش را برون می­افکند.

برخی اوقات این نوع کودکان در نقاشی­ های­شان پرخاش­گری بیش از حد نشان می­دهند. بررسی این نوع نقاشی­ها نشان می­دهد که پرخاش­گری با کشیدن خطوط کوتاه و نوک تیز و با فشار زیاد مداد بر روی کاغذ، به حدی که ممکن است کاغذ را سوراخ کند، همراه است. طوری که بیننده از صورت نقاشی و حرکات خشن آن تعجب می­کند. در این نوع نقاشی، دهان پهن و بزرگ، دندان­های کاملاً نمایان، چانه­ ی چاق، گردن ضخیم، ناخن­ های نامشخص و شانه­ های گسترده دیده می­شود. گاهی اوقات اشخاص درون نقاشی سلاح ­هایی هم در دست دارند.

به طور کلی نقاشی نیز همانند خواب و رؤیا به کودک فرصت می­دهد تا اطلاعاتی را که از دنیای بیرون کسب کرده از هم جدا سازد و سپس آن­ها را دوباره تنظیم کند. در نقاشی همانند خواب و رؤیا، کودک خود را از ممنوعیت رها می­سازد و در حالتی ناخودآگاه درباره­ ی مسائل، کشفیات و مشکلات و دلهره­هایش صحبت می­کند. به همین دلیل اگر آموزش نقاشی در سنین پایین را به تقلید و کپی کردن اختصاص دهیم، مرتکب اشتباه شده ­ایم.

در نقاشی کودکان، خطی که بر تصویر صورت برادر کشیده است و یا حذف برخی از اعضای خانواده، اهمیت بیش از حد به بعضی از قسمت­های بدن خود، به کارگیری رنگ­ها همگی حکایت از نشانه­ ها و علائمی می­کند که دارای معانی روشنی بوده و بزرگسالان، با کمی شناخت و دقت می­توانند آن­ها را مشاهده و تعبیر کنند. لذا در ادامه­ ی این مطلب به تفسیر نمادهای خاص در نقاشی کودکان خواهیم پرداخت.

نویسندگان :

فاطمه زهرا مرادی- آموزگار پایه­ ی ششم ابتدایی- سمنان

فهیمه عمادالدین- آموزگار پایه­ ی سوم ابتدایی- سمنان

منابع:

احمدوند، محمدعلی. (1395). روانشناسی بازی. تهران: انتشارات پیام نور.

لوییز کرمن (1901). تحلیل روانشناختی نقاشی کودکان. ترجمه: دکتر مرتضی نقابیان (1373). تهران: انتشارات توس.